1. Belevingsgerichte zorg
Belevingsgerichte zorg, dat hoor je de laatste tijd wel vaak. Eigenlijk is het een rare term, net zoiets als biologische landbouw of educatief onderwijs. Kan landbouw dan niet biologisch zijn? Kennelijk wel. Kan zorg niet belevingsgericht zijn? Ja ook dat is mogelijk, als economische overwegingen belangrijker worden dan inhoudelijke. En daarmee hebben we de laatste jaren wel te maken. Belevingsgericht is dus een term om vast te houden of terug te vinden wat verloren dreigt te gaan: het is dat deel van de zorg (verzorging, verpleging) dat te maken heeft met de kwaliteit waarmee je op iemand reageert, de creativiteit waarmee je je in iemand verplaatst en aanvoelt hoe hij de situatie beleeft waarin hij zich bevindt. De kwaliteit waarmee je dat doet heeft te maken met de manier waarop je zelf in het leven staat. Het heeft dus net zoveel te maken met jezelf als met de patiënt of cliënt.

Toch eerst nog even terug naar de cliënt/patiënt/bewoner.

De laatste jaren hebben we het steeds over vraaggestuurde zorg. En over autonomie en keuzevrijheid. Maar wat betekenen keuzevrijheid en autonomie als je een ernstige ziekte hebt, als je gehandicapt bent, of zo in de war of hulpeloos dat je afhankelijk bent van anderen om te kunnen bestaan?

Het komt nog al eens voor dat de mensen die wij verzorgen of verplegen niet overzien wat er met hen aan de hand is, geen raad weten met de situatie, geen inzicht hebben in de ernst ervan, niet over de creativiteit beschikken om zich een nieuwe toekomst voor te stellen. Het zijn mensen in crisissituaties, mensen die dement zijn, situaties waarin mensen alle reacties laten zien die je maar kunt bedenken. Reacties die je ook uit je eigen leven kent, van jezelf of van je familieleden of vrienden.

Belevingsgerichte zorg betekent dus allereerst dat je je moet kunnen inleven in de gevoelens en in de belevingswereld van de mensen voor wie je zorgt. Iemand die in het verpleeg- of verzorgingshuis of in het ziekenhuis is opgenomen kan angstig zijn, geschrokken vanwege een plotselinge ziekte, een onverwachte wending in zijn leven. In de meer chronische zorgsituaties heb je te maken met mensen die van zorg afhankelijk zijn en die bezig zijn zichzelf te handhaven. Hun gedrag is vaak te begrijpen als poging om zichzelf te beschermen en de dreiging af te wenden. Wij noemen hen dwingend, claimend, agressief, beschuldigend, overafhankelijk, machteloos, verslagen, klagend over lichamelijke kwalen. Maar aan hun gedrag liggen gevoelens ten grondslag zoals verdriet om wat verloren is gegaan, boosheid vanwege de situatie, angst voor de toekomst. Het betekent wat mij betreft ook dat een theorie zoals de zelfzorgtheorie te weinig aandacht vraagt voor deze kant van ziek zijn, voor deze behoefte van de ‘zorgvrager’ zoals de patiënt tegenwoordig heet. Alleen al het woord zorgvrager is voor misverstanden vatbaar: vraagt de persoon vrijwillig om zorg of moet hij wel?

2. Betrokkenheid
Wat is betrokkenheid? Dat is de gevoelsmatige lading van je handelen of reageren. Betrokkenheid wil zeggen: ik geef om die ander, die ander doet er toe. Betrokkenheid voel je als reactie op het appèl wat iemand op je doet. Je voelt je bij de ander betrokken, je wilt iets voor die ander betekenen. En als dat lukt geeft dat ook jezelf een goed gevoel. Maar wanneer is betrokkenheid te groot? Als je er iets in ervaart waarmee je op dat moment zelf worstelt. Of als de zorgrelatie een privé-relatie dreigt te worden. Maar niet als je merkt dat je er ’s nachts mee bezig bent, dat je er van wakker ligt, of als je in de auto op weg naar huis nog bezig bent met het lijden van een patiënt. Dat is de existentiële lading van ons beroep en daaraan kun je niet ontkomen! Professionaliteit wil zeggen dat je met die existentiële lading kunt omgaan, dat je de ander ziet, volgt, aanreikt wat hij op dat moment nodig heeft zonder dat jij er zelf emotioneel zo door wordt geraakt dat je méé lijdt.

Als je dus te maken hebt met een patiënt/bewoner/cliënt in een bepaalde situatie dan maak je contact met diens gevoelswereld door de gevoelens die je waarneemt te verbinden met soortgelijke gevoelens in jezelf. En die gevoelens kunnen overal vandaan gekomen zijn, uit eerdere ervaringen in je werk of uit je privé-leven. Je kunt niet alles weten maar je kunt wel in jezelf zoeken naar een gevoel dat misschien vergelijkbaar is.

Dit alles is niet alleen een individueel maar ook een gezamenlijk proces. Je verleent zorg met elkaar, als team. Dat betekent veel praten, en vooral systematisch praten. Daarom hechten wij veel waarde aan de zogenoemde belevingsgerichte bewoner- of cliëntbespreking.

Het mag er allemaal zijn maar niet als iets van jou alleen. Je bent altijd deel van het team. In ons beroep betekent samen verzorgen/verplegen gedurende 24-uur per dag dat betrokkenheid altijd onderwerp is van onderlinge uitwisseling.